Uzman
Biyolog Hülya IŞIK
Gözlem Gıda Kontrol ve Araştırma
Laboratuvarları
Mikrobiyoloji
Bölüm Sorumlusu
Enterobacter
sakazakii
(E. sakazakii) Enterobacteriaceae familyası
üyesi, gram negatif, fakültatif anaerob, hareketli, çomak şeklinde, sporsuz, sarı renkli pigment
üreten bir bakteridir. Optimum üreme sıcaklığı 37-430C olmasına
rağmen, 6-450C
gibi çok geniş bir sıcaklık aralığında gelişebilme yeteneğindedir. 1980 öncesi
sarı pigmentli E. cloaceae olarak
bilinen E. sakazakii, 1980 yılında
yeniden adlandırılarak, E. sakazakii
olarak tanımlanmış, katkılarından dolayı Japon Bakteriyolog Richi Sakazakii’nin
adı verilmiştir.
E. sakazaki, tüm yaş gruplarında
enfeksiyona sebep olmakla birlikte, özellikle,
1 yaşın altındaki bebekler, yaşamlarının ilk 28 gününde olan bebekler, prematüre
doğanlar (< 37 hafta), düşük doğum
ağırlıklı (2,5 kg’den az), immun sistemi zayıflamış bebekler ve HIV pozitif
annelerin bebekleri bu konuda ciddi risk altındadır. Bu risk gruplarında, konjenital
anomalilerin yanı sıra, septisemi,
hidrosefali ve bakteriyel menenjit gibi enfeksiyonlara sebep olduğu
bildirilmiştir. Mortalite oranının %10–80 arasında olduğu, hayatta kalan vakalarda
süregelen nörolojik sonuçların ortaya çıktığı ve hastalığın yetişkinlerde daha
hafif seyrettiği bildirilmiştir.
E. sakazakii, peynir, et, sebze, baharat gibi çeşitli
gıdalardan ve çevresel örneklerden izole edilmiştir, ancak E.sakazakii
kaynaklı hastalıklarda hazır toz bebek mamaları ilk sırada yer almaktadır. Bunun
nedeni ise, bebek mamalarının steril olmamaları, hazırlanmaları ve saklanmaları
sırasında yeterli hijyenik şartlara uyulmamasıdır. Ayrıca risk grubundaki
bebekler gıda kaynaklı hastalıklara daha duyarlı olduklarından E. sakazakii enfeksiyonu riski
artmaktadır. Özellikle prematürelerde, mide asitliğinin yetişkinlere göre daha
düşük olması bakterinin mide de daha uzun süre canlı kalmasına sebep
olmaktadır.
1961 yılında E.sakazakii’ nin menenjite sebep
olduğunu bildiren 2 vaka olduğu rapor edilmiş,
2008 yılında ise dünyanın çeşitli bölgelerindeki laboratuvarlar ve
ulusal halk sağlığı birimleri tarafından yayınlanan dokümanlarda ölümle
sonuçlanan en az 27 vaka olduğu bildirilmiştir. Amerika ve Avrupa’da E. sakazakii kaynaklı 5 adet salgın rapor
edilmiştir. Enfeksiyon dozu ile ilgili yeterli veri bulunmamakla birlikte, yapılan
bazı çalışmalarda bu değerin 1000 cfu/g olduğu belirtilmiştir.
2008 yılında FAO/WHO
tarafından düzenlenen ve toz bebek mamalarında E. sakazakii’yi konu alan toplantının sonuç raporunda, çeşitli
ülkelerdeki E.sakazakii kaynakları ve
dağılımları değerlendirilmiş ve E.
sakazakii’ nin, Salmonella spp.
ile birlikte bebeklerde enfeksiyona neden olduğu ve bebek mamalarında bulunduğu
belirtilerek, A sınıfında yer alan mikroorganizmalar grubuna dahil edilmiştir. Toz
bebek mamalarında görülen E. sakazakii;
üretim sırasında (hammaddeden mamaya eklenen katkı maddelerinden herhangi biri
vasıtasıyla) veya mamayı hazırlama sırasında çevreden bulaşabilir. Bu bulaşmayı
önlemek için şu önlemler alınabilir;
Ø HACCP, GHP ve GMP
temeline dayalı üretimin gerçekleştirilmesi gerekir.
Ø Bebekler ilk 6 ay
sadece anne sütü ile beslenmelidir. Anne sütü ile beslenen bebeklerde ise E. sakazakii enfeksiyonuna
rastlanmamıştır.
Ø Steril olmayan toz
bebek mamaları yerine, steril edilmiş sıvı mamalar kullanılmalıdır.
Ø Mamaların hazırlanması
sırasında, kullanılan su kaynatılıp 70–90
oC’de ürüne eklenmelidir.
Ø Her seferinde gerektiği
kadar mama hazırlanmalıdır.
Ø Mama hazırlanmasında
mikrodalga fırın kullanılmamalıdır.
Ø E.sakazakii’ nin paslanmaz çelik, polikarbonat, silikon
ve lateks yüzeylerde de canlılığını sürdürebildiği, ayrıca kapsül oluşturma yeteneği
sayesinde, beslenme ekipmanlarında ve
temas eden yüzeylerde biyofilm oluşturdukları bildirilmiştir. Bu nedenle mamaların
hazırlanmasında kullanılan ekipman (kaşık, biberon vb.) her kullanımda önce
temizlenmeli ve steril edilmelidir.
Ø Mama hazırlayan
kişi, hazırlığa başlamadan önce ellerini antiseptik bir madde ile yıkadıktan
sonra mama hazırlamaya başlamalıdır.
Ø Hastaneler, kreşler
vb. gibi toplu olarak bebeklerin beslenmesinin yapıldığı yerlerde her bebek
için ayrı ayrı porsiyonlar halinde mama hazırlanmalı ve çapraz bulaşma bu
sayede önlenmelidir.
Ø Kalan mama
buzdolabında saklanmalı ve 24 saat içinde tüketilmelidir. Bu süre içinde
tüketilmediğinde imha edilmelidir.
Ø Mamanın hazırlanması
sırasında temel hijyenik kurallara uyulmalıdır.
Avrupa Birliği
tarafından yayınlanan 2073/2005 no’lu Mikrobiyolojik kriterlere göre E. sakazakii’ nin 10 gram örnekte bulunmaması gerektiği
belirtilmiştir. Ülkemizde ise E. sakazakii Şubat 2009 tarihinde Türk Gıda
Kodeksi Mikrobiyolojik Kriterler Tebliği’ne eklenmiş ve 25 gram örnekte bulunmaması
gerektiği belirtilmiştir. Bu tarihten itibaren toz bebek mamalarında E.sakazakii analizinin resmi olarak
yapılması zorunlu hale getirilmiş, bu doğrultuda laboratuvarımızda da uluslararası
kabul görmüş bir metot kullanarak E.
sakazakii analizi yapılmaya başlanmıştır.
Toz bebek
mamalarının mikrobiyolojik olarak güvenli bir şekilde tüketilmesi büyük önem
taşımaktadır. Bu nedenle üretim aşamasından başlayarak, laboratuvar analizleri
ve mamanın hazırlanması aşamasına kadar uzanan tüm süreçte gerekli hijyenik
şartlara titizlikle uyulmalı, özellikle hastane ve kreşlerde görevli personel
konu hakkında yeterli bilinç seviyesine ulaştırılmalıdır. Sağlıklı bireylerin
yetişmesi açısından, toz bebek mamalarında bulunan E. sakazakii kaynaklı enfeksiyonlar hakkında gerekli toplum bilinci
kazandırılmış olmalıdır.
Kaynaklar:
- WHO/FAO, Meeting Report: Enterobacter sakazakii in Powdered
follow-up Formulae, 2008.
- Food Safety; July 2007. http://www.fsai.ie
- FAO/WHO Microbiological Risk
Assesment Series, Enterobacter
sakazakii and other microorganisms in powdered infant Formula, 2004.
- Emerging Infectious Diseases,
2006.
- www.cdc.gov
- http://www.who.int/foodsafety/publications/micro/pif_guidelines.pdf
E. sakazakii ve Gıda
Endüstrisindeki Önemi, Türkiye 10. Gıda Kongresi, 2008.