1.GİRİŞ
Çay dünyada en çok tüketilen içecekler arasında yer almaktadır. Çayın fenolik madde içeriği, antioksidan kapasitesi ve bunlara ilişkin olarak sağlık üzerindeki etkileri son yıllarda pek çok araştırmanın konusu olmuştur. Mevcut çalışmalar, çayın tipine bağlı olarak fenolik madde miktarı ve bileşiminin dolayısıyla antioksidan aktivitesinin değiştiğini göstermektedir. Örneğin, yeşil çay içerdiği yüksek flavanoller, siyah çay ise flavanol içeriğinin yanı sıra, enzimatik oksidasyon aşamasında oluşan fenolik yapıdaki bileşikler nedeniyle yüksek antioksidan aktiviye sahiptir (Erol ve diğ., 2010; Unachukwu ve diğ., 2010). Epidemiyolojik çalışmalar çay tüketiminin bu bileşenlerin etkisiyle koroner kalp hastalığı riskini net olarak azalttığını işaret ederken, kemik mineral yoğunluğu gibi hastalıklara karşı etkilerine ilişkin orta düzeyde kanıtlar mevcuttur (Ruxton, 2008).
Dünyada çayın şeker veya süt ilavesi ile tüketimi en yaygın içim şekilleridir. Diğer taraftan, çaya tatlı tat sağlamak üzere antioksidan özelliklere doğal olarak sahip bal ilave ederek tüketimi de alternatif bir içim şeklidir. Balda bulunan antioksidan nitelikteki bileşikler; askorbik asit, ürünleri ve 150'den fazla polifenolik bileşiklerdir (Ferreira ve diğ., 2009; Lachman ve diğ., 2010). Baldaki bu bileşikler, doğrudan reaktif oksijen türlerini yakalayarak, süper oksit anyonların üretiminden sorumlu enzimleri inhibe edebilmekte ve ayrıca metaller ile şelat oluşturarak, alkoksil ve peroksil radikallerini indirgeyerek peroksidasyonu önlemekte ve sonuç olarak antioksidan olarak davranmaktadır (Pyrzynska ve Biesaga, 2009).
Güncel literatürde çayın en yaygın tüketim şekilleri olan şeker ve/veya süt ilavesi ile tüketiminin toplam fenolik madde içeriği ve antioksidan aktivitesi üzerindeki etkilerini araştıran çalışmalar mevcuttur. Sharma ve diğ. (2008) çaya şeker, süt ve şeker ve sütün birlikte ilavesinin toplam fenolik madde içeriği ve antioksidan aktivitesi üzerine etkilerini inceledikleri çalışmada, şeker ve/veya süt ilavesiz çayın en yüksek fenolik madde içeriği ve antioksidan aktiviteye sahip olduğunu belirlemişlerdir. Benzeri bulgular Ryan ve Petit (2010)'in araştırmasında da elde edilmiştir. Araştırıcılar çaya tam yağlı, yarım yağlı ve yağsız süt ilavesinin toplam antioksidan kapasite üzerine etkisini incelemişler ve her üç tür süt ilavesi ile de antioksidan kapasitenin düştüğünü tespit etmişlerdir (Ryan ve Petit, 2010). Antioksidan kapasitede gözlenen bu azalma, sütün içerdiği tokoferol, karotenoid ve retinol gibi yağda çözünen antioksidanlar ile ilişkilendirilmiştir. Muthuiah ve diğ. (2009) tarafından yapılan araştırmada ise siyah çaya şeker, limon suyu, şeker ve limon suyu, sitrik asit, süt, şeker ve süt ilavesinin antioksidan aktiviteye etkisi incelenmiş ve limon suyu eklenmiş siyah çayın en yüksek aktiviteye sahip olduğu tespit edilmiştir. Limon suyunun içerdiği flavononlar ve C vitamini çayın antioksidan aktivitesini önemli ölçüde artırmıştır. Öte yandan, süt ilave edilmiş çayda antioksidan aktivitenin azalması aynı araştırıcılar tarafından süt proteinlerinin (özellikle kazein) radikal yakalayıcı bileşenleri bağlaması ile açıklanmıştır (Muthuiah ve diğ., 2009).
Bu çalışmada antioksidanca zengin iki gıda maddesi olan çaya bal ilavesinin tatlılık veren bir alternatif bir içim şekli olarak toplam antioksidan kapasitesinde bir değişimin olup olmadığının incelenmesi amaçlanmıştır. Çaya dört farklı infüzyon sıcaklığında (60°C, 70°C, 80°C, 90°C) dört farklı çeşit bal (Çam balı, 2 adet poliflora balı, çiçek balı) ilavesinin toplam fenolik madde ve flavonoid içeriği ile antioksidan aktivite üzerindeki etkisi incelenmiştir. Ayrıca çaya bal ilavesinin gerçekleştirildiği sıcaklıklarda balın HMF (hidroksimetilfurfural) ve diastaz değerleri de araştırılmıştır.
2. MALZEME VE METOTLAR
2.1. Malzeme
Bal numuneleri bir markaya ait çam balı, poliflora balı (Şemdinli bölgesi), karışık bölgelerden elde edilmiş poliflora balı ve çiçek balıdır. Çay numunesi olarak bir markaya ait siyah çay (demlik poşet) kullanılmıştır.
2.2. Örneklerin Hazırlanması Çay infüzyonu 6 gram çaya 300 ml kaynar su ilave edilerek ve 10 dakika beklenerek elde edilmiştir. Elde edilen çay infüzyonunun 150 ml'sine 350 ml kaynar su ilave edilerek, tüketicinin çayı içtiği şekilde seyreltme yapılması amaçlanmış ve bioaktif bileşenlerdeki durum incelenmiştir. Bu şekilde hazırlanmış çay infüzyonunun sıcaklığı 90°C'den itibaren 60°C'ye düşene kadar, her 10°C'lik sıcaklık aralığında 2,5 g bal/25 ml çay oranında olacak şekilde bal ilave edilmiştir. Herbir sıcaklıkta numune olarak alınan çay infüzyonu kontrol (bal ilavesiz) kabul edilmiştir. Hazırlanan numunelerde HMF ve diastaz sayısı analizleri, toplam fenolik madde ve flavonoid içerikleri ile antioksidan aktivite analizleri gerçekleştirilmiştir. Aynı analizler 2,5 g bal/25 ml su (oda sıcaklığında) şeklinde hazırlanan bal örneklerinde de yapılmıştır.
2.3.Hidroksimetilfurfural (HMF) ve Diastaz Sayısı Analizi
Balda hidroksimetilfurfural DIN 10751-3:2002-02 (2002) ve diastaz aktivitesi tayinleri TSE 13364 (2008) standardına göre gerçekleştirilmiştir.
2.4. Toplam Fenolik Madde Analizi
Bal ilaveli çay infüzyonu ve bal örneklerinin toplam fenolik madde içeriği Folin-Ciocalteau metoduna göre analizlenmiştir (Meda ve diğ., 2005). Ekstraktlardan 0,5 ml alınarak 2,5 ml 0.2 N Folin-Ciocalteau reaktifi ilave edilmiş ve 5 dakika karıştırma sonrası 2 ml 75 g/L Na2CO3 eklenmiştir. Oda sıcaklığında ve karanlıkta 2 saat beklenildikten sonra 760 nm'de suya karşı absorbans ölçülmüştür. Herbir ekstraktın toplam fenolik madde içeriği gallik asit standartı ile hazırlanan kalibrasyon eğrisine göre hesaplanmış ve sonuçlar mg GAE (Gallik Asit Eşdeğeri) /100 ml çay ve mg GAE / 100 g bal olarak verilmiştir. 2.5. Toplam Flavonoid Analizi Ekstraktların toplam flavonoid analizi Zhishen ve diğ. (1999)'nin metodu değiştirilerek gerçekleştirilmiştir. Buna göre 1 ml ekstrakt (t=0. dakikada) 0,3 ml % 5'lik NaNO2 çözeltisi ile karıştırılmış, (t=5. dakika)'da 0,3 ml % 10'luk AlCl3 çözeltisi ilavesinden sonra, (t=6. dakika)'da 2 ml 1 M NaOH çözeltisi eklenmiş ve 2,4 ml su ilave edilerek karıştırılmıştır. 510 nm'de köre karşı absorbans ölçülmüştür. Ballı çay ekstraktları için kateşin standartı, bal örnekleri için ise kuersetin standartı ile hazırlanan kalibrasyon eğrisine göre sonuçlar hesaplanmış ve sonuçlar mg kateşin eşdeğeri CE (Kateşin Eşdeğeri) / 100 ml çay ve mg QE (Kuersetin eşdeğeri) / 100 g bal olarak verilmiştir.
2.6. Toplam Antioksidan Kapasite Analizleri
Toplam antioksidan kapasitesinin belirlenmesinde FRAP (Ferric Reducing Antioxidant Power - Demir İndirgeyici Antioksidan Gücü) ve CUPRAC (Copper Reducing Antioxidant Capacity - Bakır İndirgeyici Antioksidan Kapasitesi) metotları kullanılmıştır.
Her bir analiz metodu için Trolox standartı referans olarak kullanılmış ve elde edilen kalibrasyon eğrisine göre hesaplanan sonuçlar mg TEAC (Trolox Equivalent Antioxidant Capacity - Troloks Eşdeğeri Antioksidan Kapasitesi) / 100 ml çay ve mg TEAC / 100 g bal olarak ifade edilmiştir. FRAP metodu ile antioksidan aktivitesi tayininde 0,1 ml ekstrakt 0,9 ml FRAP reaktifi (pH 3,6'da 0,3 M CH3COOH / CH3COONa (asetik asit) tampon çözeltisi, 10 mM TPTZ (2,4,6- Tri(2-pyridyl)-1,3,5 triazine) çözeltisi, 20 mM FeCl3.6H2O çözeltisi sırasıyla 10:1:1 hacim oranında karıştırılarak elde edilir) ile karıştırılarak 20°C'de 4 dk inkübe edilmiş ve 593 nm'de suya karşı absorbans ölçülmüştür (Benzie ve Strain, 1996). CUPRAC metodu ile antioksidan kapasite tayininde 0,1 ml örnek, sırasıyla, 1 ml 10 mM CuCl2.2H2O çözeltisi, 1 ml 7,5 mM Neocuproine çözeltisi ve 1 ml 1 M amonyum asetat (pH=7) çözeltisi ile karıştırılarak, son hacim 4,1 ml olacak şekilde 1,0 ml su ilave edilmiş ve 1 saat bekletildikten sonra 450 nm'de köre karşı absorbans ölçülmüştür (Apak ve diğ., 2004; Apak ve diğ., 2006). Türk Gıda Kodeksi (TGK) Bal Tebliği (2005)'nde çiçek ve salgı balı için HMF değeri en fazla 40 mg/kg olarak belirtilmiş olup, bütün bal çeşitlerinin başlangıç HMF değerleri ile çalışılan 4 ayrı sıcaklıkta tüm bal çeşitleri için elde edilen bal ilaveli çay örneklerinin HMF değerleri bu değerin altında çıkmıştır ve tebliğe uygundur. TGK Bal Tebliği (2005)'nde çiçek ve salgı balları için diastaz sayısı ise en az 8 olarak verilmiş olup bütün bal çeşitlerinin başlangıç diastaz sayısı değerleri uygunluk göstermektedir. Ancak bal ilaveli çay infüzyonlarının diastaz sayılarının 70°C ve üzerindeki sıcaklık değerlerinde azalması, sıcaklık artışı ile birlikte proteinlerdeki denaturasyona işaret etmektedir.
3.2. Toplam Fenolik Madde Çalışmada kulanılan bal örneklerinin ortalama toplam fenolik madde içeriği 64,9 mg GAE/100 g bal ve değişim aralığı ise 51,9-78,3 mg GAE/100 g bal olarak belirlenmiştir. Bulunan bu değerler literatürde verilen değerler ile uyumludur. Al ve diğ. (2009) 4 farklı bal çeşidi için toplam fenolik madde içeriğini 2,0-125,0 mg GAE/100 g bal aralığında, Meda ve diğ. (2005) ise 27 farklı bal çeşidi için ortalama toplam fenolik madde miktarını 74,38 mg GAE/100 g bal ve değişim aralığını ise 32,59-114,75 mg GAE/100 g bal olarak belirlemişlerdir. Her sıcaklıkta hazırlanan çay kontrol örneklerinin fenolik madde içerikleri ise 137,9-156,8 mg GAE/100 ml çay aralığındadır. Çay infüzyonlarına dört farklı sıcaklıkta (60°C-70°C-80°C-90°C) bal ilave edilerek hazırlanan numunelerin toplam fenolik madde içeriği Tablo 2'de verilmiştir. Her sıcaklıkta bal ilave edilen çay örneklerinin toplam fenolik madde içerikleri kontrole (sadece çay infüzyonu) göre %15,9-40,4 aralığında artmıştır (Şekil 1). Fenolik madde içeriğindeki en yüksek artış tüm bal ilaveli çay numunelerinde 90°C'de elde edilmiştir.
3.3. Toplam Flavonoid Miktarı Bal numunelerinin ortalama toplam flavonoid içeriği 89,4 mg QE/100 g bal olup, 71,2-123,7 mg QE/100 g bal aralığında değişmektedir. Çay (kontrol) örneklerinin toplam flavonoid içerikleri, çalışılan sıcaklık değerlerinde 20,4- 23,5 mg CE/100 ml çay aralığındadır. Bu değerler; çam balı ilave edildiğinde 19,4-21,8 mg CE/100 ml çay, poliflora balı ilavesinde 17,6-19,7 mg CE/100 ml çay; karışık bölgelerden elde edilmiş poliflora balı ilavesinde 17,4-18,9 mg CE/100 ml çay ve çiçek balı ilavesinde 17,6-20,5 mg CE/100 ml ballı çay olarak belirlenmiştir. Çay örneklerinin toplam flavonoid içerikleri kontrol örneklerinin flavonoid içeriğinden önemli ölçüde farklı değildir.
3.4. Toplam Antioksidan Kapasitesi Bal numunelerinin antioksidan aktiviteleri FRAP metodu ile 14,8-31,2 mg TEAC/100 g bal ve CUPRAC metodu ile 131,5-206,9 mg TEAC/100 g bal aralığındadır. FRAP metodu ile bulunan antioksidan aktivitesi değerleri Alvarez-Suarez ve diğ. (2010)'nin çalışmalarında farklı bal çeşitleri için elde ettikleri 27,0-96,9 μmol TE/100 g bal (6,8-24,3 mg TEAC/100 g bal) değerlerinden daha yüksektir. Ulusoy ve diğ. (2010) ise yaptıkları çalışmada 9 farklı bal çeşidinin antioksidan aktivitelerini analizlemişler ve antioksidan aktivite değişim aralığını, FRAP metodu ile, 33-126 bal) olarak tespit etmişlerdir. Sonuçlar arasındaki farklılıklar bal örneklerinin antioksidan profillerinin ve kapasitesinin iklim koşullarına, balın elde edildiği bölgeye ve balın çeşidine göre değişim göstermesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca standardize edilmemiş antioksidan aktivitesi ölçüm teknikleri nedeniyle, metotların uygulamasında ortaya çıkan değişkenlikler sonucu farklı çalışmalardan elde edilen değerlerin mukayese edilmesi zorlaşmaktadır (Capanoglu ve diğ., 2010). Kontrol numunelerinin (bal içermeyen çay) antioksidan kapasitesi FRAP metodu ile 69,4 - 103,4 mg TEAC / 100 ml çay ve CUPRAC metodu ile 244,6 - 371,0 mg TEAC / 100 ml çay aralığında değişmektedir. Çay infüzyonuna her dört sıcaklık derecesinde bal ilave edildiğinde ise örneklerin antioksidan kapasitelerinin her iki metotla da artış gösterdiği gözlenmiştir (Tablo 3).
FRAP metodu ile ölçüm sonuçlarına göre; 60°C'da kontrol numunesinin antioksidan kapasitesi 86,3 mg TEAC / 100 ml çay iken, bal ilave edildiğinde bu kapasite tüm örneklerde 93,9-103,9 mg TEAC / 100 ml çay aralığında gözlenmiştir. Bu artış oranı 60°C'da kontrol numunesine göre %8,7-20,3 aralığındadır (Şekil 2). Benzeri şekilde 70°C'da çaya bal ilavesi ile antioksidan kapasite değerleri 103,8- 119,1 mg TEAC / 100 ml çay aralığında gözlenmiş iken, kontrol numunesinde bu değer 103,4 mg TEAC / 100 ml çay'dir (Tablo 3). Bu sıcaklık derecesinde kontrol numunesine göre kapasitedeki artış %0,4-15,2 aralığındadır (Şekil 2). Balın ilave edildiği sıcaklık 80°C olduğunda ise; bal ilaveli çay ve kontrol numunelerinde gözlenen kapasite sırasıyla 86,7-116,2 mg TEAC / 100 ml çay aralığında olup (Tablo 3), artış oranları %24,8-67,4 aralığındadır (Şekil 2). En yüksek sıcaklık uygulamasında (90 °C) ise kontrol numunesinin 86,3 mg TEAC / 100 ml çay olan antioksidan kapasitesinin bal ilavesi ile 88,6-115,2 mg TEAC / 100 ml çay aralığına ulaştığı gözlenmiştir (Tablo 3). Balın 90°C'da çaya ilave edilmesi ile kontrole göre antioksidan kapasitenin %2,6-33,4 oranlarında arttığı belirlenmiştir (Şekil 2).
CUPRAC metodu ile elde edilen antioksidan kapasite değerlerinin FRAP metodu ile elde edilen aktivite değerlerinden daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Bu farklılık antioksidan aktivitesi ölçüm metotlarında radikal oluşumu için gereken reaksiyonlar veya radikallerin farklı çözgen sistemlerindeki çözünürlüklerinin değişimi ile açıklanmaktadır (Arnao, 2000; Antolovich ve diğ., 2002). 60°C'da kontrol numunesinin 371 mg TEAC / 100 ml çay olan antioksidan kapasitesi, bal ilavesiyle tüm örneklerde 413,7-475,1 mg TEAC / 100 ml çay aralığına yükselmiştir (Tablo 3). 60°C'da gözlenen bu artış oranı kontrol numunesine göre %11,5-28,1'dir (Şekil 3). Sıcaklık 70°C olduğunda çaya bal ilavesi ile antioksidan kapasite değerleri 353,6- 456,4 mg TEAC / 100 ml çay olarak gözlenmiş iken, kontrol numunesinde bu değer 263,8 mg TEAC / 100 ml çay'dir. Bu sıcaklık derecesinde kontrol numunesine göre kapasite %34,0- 73,0 aralığında artmıştır (Şekil 3). Balın ilave edildiği sıcaklık 80°C olduğunda; antioksidan kapasitesi tüm örneklerde 355,7 - 414,1 mg TEAC / 100 ml çay aralığındadır (Tablo 3). Kontrol numunesinde ise antioksidan kapasitesi ortalama 249,6 mg TEAC / 100 ml çay olup (Tablo 3), artış oranları %42,5 - 65,9'dur (Şekil 3). Balın ilave edildiği sıcaklık 90°C olduğunda ise kontrol numunesinin 244,6 mg TEAC / 100 ml çay olan antioksidan kapasitesi 355,0 - 445,2 mg TEAC / 100 ml çay aralığına ulaşmıştır (Tablo 3). Balın 90°C'da çaya ilave edilmesi ile antioksidan kapasite kontrole göre % 45,1 - 82,1 oranlarında artmıştır (Şekil 3). Genel olarak FRAP metodu ile ölçülen antioksidan kapasite değerleri 60°C'dan 80°C'a kadar olan sıcaklık uygulamalarında doğrusal olarak yükselmekte iken, tüm numunelerde 90°C'da daha düşük miktarda artış göstermiştir. Buna karşın CUPRAC metodu bulgularına göre gözlenen bu artışların hem daha yüksek hem de 60-90°C aralığında doğrusal olduğu gözlenmiştir.
4. Sonuç
Bu çalışmanın sonuçları normal tüketim şekli ile çaya bal ilavesinin toplam fenolik madde içeriğini ve antioksidan kapasitesini önemli ölçüde arttırdığını göstermektedir. Biyoaktif bileşenler ve antioksidan kapasitede gözlenen bu artışlar, sıcaklık artışı ile birlikte yükselme eğilimindedir. Çalışmanın gerçekleştirildiği sıcaklık değerlerinde çaya bal ilavesi, balın HMF değerlerini etkilememektedir. Ancak diastaz sayısında 80°C ve 90°C'de gözlenen değişimler enzim gibi protein karakterdeki bileşenlerde kayıpları da işaret etmektedir. Buna karşın bu sıcaklık derecelerinde bal çaya ilave edildiğinde antioksidan niteliklerde daha yüksek artışlar söz konusudur. Diğer taraftan 60°C ve 70°C'de yapılan bal ilavesinin daha düşük antioksidan kapasite artışı sağlamasına karşın, diastaz sayısında gözlenen değişimler çok daha azdır. Sonuç olarak; balın çaya ilavesi ile tatlı tat beğenisinin tatmini için tüketimi ile aynı zamanda sağlık açısından olumlu etkileri olan antioksidan özellik de gelişmektedir.
1Bu çalışma 10-12 Kasım 2010 tarihlerinde düzenlenen EFFoST Gıda ve Sağlık Yıllık Toplantısı'nda, Dublin, İrlanda'da sunulmuştur.
KAYNAKLAR
Al, L.M., Daniel, D., Moise, A., Bobis, O., Laslo, L., Bogdanov, S. 2009. Physico-chemical and bioactive properties of different floral origin honeys from Romania. Food Chemistry 112:863-867. Alvarez-Suarez, J.M., Tulipani, S., Diaz, D., Estevez, Y., Romandini, S., Giampieri, F., Damiani, E., Astolfi, P., Bompadre, S., Battino, M. 2010. Antioxidant and antimicrobial capacity of several monofloral Cuban honeys and their correlation with color, polyphenol content and other chemical compounds. Food and Chemical Toxicology 48:2490-2499. Antolovich, M., Prenzler, P.D., Patsalides, E., McDonald, S., Robards, K. 2002. Methods for testing antioxidant activity. The Analyst 127: 183-198. Apak, R., Güçlü, K. Özyürek, M., Karademir, S.E. 2004. Novel total antioxidant capacity index for dietary polyphenols and vitamins C and E, using their cupric ion reducing capability in the presence of neocuproine: CUPRAC method. Journal of Agricultural and Food Chemistry 52:7970-7981. Apak, R., Güçlü, K., Özyürek, M., Karademir S.E., Erçağ, E. 2006. The cupric ion reducing antioxidant capacity (CUPRAC) and polyphenolic content of some herbal teas. International Journal of Food Science and Nutrition 57(5):292-304. Arnao, M.B. 2000. Some methodological problems in the determination of antioxidant activity using chromogen radicals: a practical case. Trends in Food Science and Technology 11: 419-421. Benzie, I. F. F., Strain, J. J. 1996. The ferric reducing ability of plasma (FRAP) as a measure of ''antioxidant power'': The FRAP assay. Analytical Biochemistry 239:70-76. Capanoglu, E., Beekwilder, J., Boyacioglu, D., De Vos, R., Hall, R.H. 2010. The Effect of industrial food processing on potentially health-beneficial tomato antioxidants. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 50: 10, 919-930. DIN 2002. Examination of honey - Determination of the content of Hydroxymethylfurfural by HPLC, DIN 10751-3:2002-02 (2002), Germany. Erol, N. T., Sari, F., Velioglu, Y. S. 2010. Polyphenols, alkaloids and antioxidant activity of different grades Turkish black tea. Gıda 35, (3): 161-168. Ferreira, I., Aires E., Barreira, J., Estevinho, L. 2009. Antioxidant activity of Portuguese honey samples: Different contributions of the entire honey and phenolic extract. Food Chemistry 114:1483-1443. Lachman, J., Orsak, M., Hejtmankova, A., Kovarova, E., 2010. Evaluation of antioxidant activity and total phenolics of selected Czech honeys. LWT-Food Science and Technology 43:52-58. Meda, A., Lamien, C. E., Romito, M., Millogo, J., Nacoulma, O. G. 2005. Determination of the total phenolic, flavonoid and proline contents in Burkina Fasan honey, as well as their radical scavenging activity. Food Chemistry 91:571-577. Muthuiah, M.J., Thomas, J., Kumar, R.R., Mandal, A.K.A. 2009. Studies on radical scavenging activity of tea leaves and effect of additives on activities of black tea liquor. International Journal of Food Science and Technology 44:2070-2074. Pyrzynska, K., Biesaga, M. 2009. Analysis of phenolic acids and flavonoids in honey. Trends in Analytical Chemistry Vol. 28, No. 7. Ruxton, C. H. S. 2008. Black tea - helpful or harmful? A review of the evidence. European Journal of Clinical Nutrition. 61, (1): 3-18. Ryan, L., Petit, S. 2010. Addition of whole, semiskimmed, and skimmed bovine milk reduces the total antioxidant capacity of black tea. Nutrition Research 30:14-20. Sharma, V., Kumar, H.V., Rao, L.J.M. 2008. Influence of milk and sugar on antioxidant potential of black tea. Food Research International 41:124:129. TGK 2005. Bal Tebliği, Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği, Tebliğ No: 2005, 49, Ankara. TSE 2008. Bal-Diastaz aktivitesi tayini, Türk Standartları Enstitüsü, TS 13364, Ankara. Ulusoy, E., Kolaylı, S., Sarıkaya, A.O. 2010. Antioxidant and Antimicrobial Activity of Different Floral Origin Honeys from Türkiye. Journal of Food Biochemistry 34:321-335. Unachukwu, U. J., Ahmed, S., Kavalier, A., Lyles, J. T., Kennelly, E. J. 2010. White and green teas (Camellia sinensis var. sinensis): variation in phenolic, methylxanthine, and antioxidant profiles. Journal of Food Science. 75, (6): C541-C548. Zhishen, J., Mengcheng, T., Jianming, W. 1999. The determination of flavonoid contents in mulberry and their scavenging effects on superoxide radicals Food Chemistry 64:555-559.